ΔΕΝ ΚΛΗΡΟΝΟΜΟΥΜΕ ΜΟΝΟ ΤΑ ΜΑΤΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΧΡΩΜΑ ΤΩΝ ΜΑΛΛΙΩΝ – ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΕΠΙΓΕΝΕΤΙΚΗ

Σε ορισμένες οικογένειες υπάρχει ένας φόβος που κανείς δεν μπορεί να εξηγήσει. Μια υπερβολική ανάγκη για ασφάλεια, μια δυσκολία να εκφραστεί η αγάπη, μια παράξενη αγωνία γύρω από το φαγητό, τα χρήματα ή την εγκατάλειψη. Οι νεότεροι δεν έζησαν τον πόλεμο, τη φτώχεια, τον ξεριζωμό ή τη βία των προηγούμενων γενεών. Κι όμως, μοιάζουν μερικές φορές να κουβαλούν τον απόηχό τους.

Η ιδέα ότι κληρονομούμε τα τραύματα των προγόνων μας έχει αποκτήσει μεγάλη δημοτικότητα. Συχνά παρουσιάζεται με μια εντυπωσιακή φράση: «το τραύμα γράφεται στο DNA και περνά στα παιδιά».

Η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη. Το ψυχικό τραύμα δεν αλλάζει συνήθως την αλληλουχία των γονιδίων μας, σαν να ξαναγράφει τα γράμματα του DNA. Μπορεί όμως να συνδεθεί με αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο ορισμένα γονίδια ενεργοποιούνται ή απενεργοποιούνται. Αυτό είναι ένα από τα πεδία που μελετά η επιγενετική και το διαγενεακό τραύμα.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΕΠΙΓΕΝΕΤΙΚΗ;

Η ΜΑΓΕΙΑ ΤΟΥ ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΥ ΝΕΡΟΥ: ΤΑ ΟΦΕΛΗ, ΟΙ ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ Η ΣΩΣΤΗ ΦΡΟΝΤΙΔΑ

Μπορούμε να φανταστούμε το DNA σαν ένα τεράστιο βιβλίο οδηγιών. Η επιγενετική δεν αλλάζει απαραίτητα τις ίδιες τις λέξεις του βιβλίου. Προσθέτει περισσότερο μικρά «σημειώματα» που επηρεάζουν ποιες σελίδες θα διαβαστούν, πόσο συχνά και κάτω από ποιες συνθήκες.

Ένας από τους πιο μελετημένους μηχανισμούς είναι η μεθυλίωση του DNA. Μικρές χημικές ομάδες προσκολλώνται σε συγκεκριμένα σημεία και μπορούν να επηρεάσουν την έκφραση ενός γονιδίου. Άλλοι πιθανοί μηχανισμοί περιλαμβάνουν αλλαγές στις ιστόνες, γύρω από τις οποίες οργανώνεται το DNA, και μικρά μη κωδικά μόρια RNA.

Το χρόνιο στρες, η διατροφή, οι τοξικές ουσίες, ο ύπνος και οι εμπειρίες της πρώιμης ζωής μπορούν να συνδέονται με επιγενετικές μεταβολές. Μελέτες έχουν δείξει ότι η σοβαρή κακοποίηση ή αντιξοότητα στην παιδική ηλικία μπορεί να αφήσει μετρήσιμες επιγενετικές συσχετίσεις σε γονίδια που συμμετέχουν στην αντίδραση του οργανισμού στο στρες.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε τραυματική εμπειρία χαράζεται μόνιμα και αναπόφευκτα στον οργανισμό.

ΔΙΑΓΕΝΕΑΚΟ ΚΑΙ ΔΙΑΓΕΝΕΑΛΟΓΙΚΟ ΤΡΑΥΜΑ: ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΚΡΙΒΩΣ ΤΟ ΙΔΙΟ

Ο όρος διαγενεακή μετάδοση του τραύματος χρησιμοποιείται όταν οι επιπτώσεις εμφανίζονται στα παιδιά ανθρώπων που έζησαν μια τραυματική εμπειρία.

Η μετάδοση αυτή μπορεί να συμβεί μέσα από πολλούς δρόμους:

• Την ψυχική κατάσταση των γονέων.

• Τον τρόπο ανατροφής και δεσμού.

• Τη σιωπή, τον φόβο ή τις οικογενειακές αφηγήσεις.

• Τις συνθήκες της εγκυμοσύνης.

• Τη φτώχεια, τον εκτοπισμό ή τη συνεχιζόμενη κοινωνική βία.

• Πιθανές αλλαγές στα ωάρια ή στα σπερματοζωάρια.

Η αυστηρότερη έννοια της διαγενεαλογικής ή transgenerational κληρονόμησης αφορά επιδράσεις που φτάνουν σε γενιές οι οποίες δεν εκτέθηκαν άμεσα ούτε στη μήτρα ούτε μέσω των γεννητικών κυττάρων που υπήρχαν ήδη κατά την έκθεση.

Στα ζώα υπάρχουν ισχυρότερες ενδείξεις για τέτοιου είδους μετάδοση. Στους ανθρώπους, όμως, είναι εξαιρετικά δύσκολο να διαχωριστεί η βιολογική κληρονομικότητα από την εγκυμοσύνη, την ανατροφή, την κοινή κουλτούρα και τις κοινωνικές συνθήκες. Οι ανασκοπήσεις τονίζουν ότι η εμπλοκή επιγενετικών μηχανισμών είναι πιθανή, αλλά παραμένει υπό συζήτηση.

ΤΙ ΕΧΟΥΝ ΔΕΙΞΕΙ ΟΙ ΜΕΛΕΤΕΣ ΣΕ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ;

Μερικές από τις πιο γνωστές έρευνες αφορούν επιζώντες του Ολοκαυτώματος και τα παιδιά τους. Σε μια μελέτη εντοπίστηκαν διαφορές στη μεθυλίωση του γονιδίου FKBP5, το οποίο σχετίζεται με τη ρύθμιση της αντίδρασης στο στρες, τόσο στους εκτεθειμένους γονείς όσο και στους απογόνους τους. Οι αλλαγές δεν ήταν ίδιες στις δύο γενιές και η μελέτη δεν μπορούσε να αποδείξει από μόνη της τον ακριβή μηχανισμό μετάδοσης.

Πιο πρόσφατη έρευνα σε οικογένειες Σύρων προσφύγων εξέτασε εκθέσεις σε πολεμική βία σε διαφορετικές γενιές και αναπτυξιακές περιόδους. Οι ερευνητές ανέφεραν κοινά πρότυπα μεθυλίωσης σε ορισμένες θέσεις του DNA και υποστήριξαν την ύπαρξη μιας πιθανής διαγενεακής επιγενετικής υπογραφής της βίας. Παρά τη σημασία της, η μελέτη δεν αποδεικνύει ότι μεταδίδεται αυτούσια μια τραυματική μνήμη ή ότι αυτές οι αλλαγές προκαλούν συγκεκριμένη ψυχική διαταραχή.

Άλλες μελέτες εξετάζουν το σπέρμα ανδρών με ιστορικό παιδικής κακοποίησης και έχουν βρει συσχετίσεις με επιγενετικά χαρακτηριστικά. Αυτά τα ευρήματα είναι σημαντικά, αλλά δεν αποδεικνύουν ακόμη ότι οι αλλαγές περνούν λειτουργικά στα παιδιά ή καθορίζουν τη μελλοντική τους υγεία.

Η ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑΣ ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΣ ΔΡΟΜΟΣ ΜΕΤΑΔΟΣΗΣ

Όταν μια έγκυος βιώνει πόλεμο, βία, πείνα ή έντονο χρόνιο στρες, εκτίθεται άμεσα και το αναπτυσσόμενο έμβρυο στο βιολογικό περιβάλλον της εγκυμοσύνης. Επομένως, δεν μιλάμε ακριβώς για κληρονομικότητα με την κλασική έννοια, αλλά για άμεση προγεννητική επίδραση.

Το στρες της μητέρας μπορεί να επηρεάσει ορμόνες, φλεγμονώδεις μηχανισμούς, τον πλακούντα και την ανάπτυξη του εμβρύου. Πρόσφατα δεδομένα από γυναίκες που είχαν εκτεθεί προγεννητικά σε γενοκτονική βία συνδέθηκαν με ενδείξεις επιταχυνόμενης επιγενετικής γήρανσης αργότερα στη ζωή.

Αυτό δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να ενοχοποιούνται οι μητέρες. Το αντίθετο: δείχνει γιατί οι έγκυες που βιώνουν βία, πόλεμο ή φτώχεια χρειάζονται προστασία και κοινωνική υποστήριξη.

ΚΛΗΡΟΝΟΜΟΥΜΕ ΕΥΑΙΣΘΗΣΙΑ, ΟΧΙ ΠΡΟΚΑΘΟΡΙΣΜΕΝΗ ΜΟΙΡΑ

Το πιο επικίνδυνο λάθος είναι να μετατρέψουμε την επιγενετική σε μια νέα μορφή μοιρολατρίας: «Η γιαγιά μου τραυματίστηκε, άρα είμαι καταδικασμένη να υποφέρω».

Οι επιγενετικές αλλαγές δεν είναι όλες μόνιμες. Το βιολογικό σύστημα είναι δυναμικό και επηρεάζεται από νέες εμπειρίες. Επιπλέον, ακόμη και όταν ένας απόγονος παρουσιάζει αυξημένη ευαισθησία στο στρες, αυτό δεν σημαίνει ότι θα αναπτύξει οπωσδήποτε αγχώδη διαταραχή, κατάθλιψη ή μετατραυματικό στρες.

Το οικογενειακό περιβάλλον μπορεί να μεταδώσει φόβο, αλλά μπορεί επίσης να μεταδώσει ανθεκτικότητα. Μια γενιά μπορεί να αφήσει στα παιδιά της σιωπές και υπερβολική επιφυλακή, αλλά μπορεί να τους αφήσει επίσης δύναμη, προσαρμοστικότητα, αλληλεγγύη και βαθιά γνώση της επιβίωσης.

Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η διαγενεακή μετάδοση του τραύματος προκύπτει από σύνθετη αλληλεπίδραση βιολογικών, ψυχολογικών, οικογενειακών και πολιτισμικών παραγόντων.

ΠΩΣ ΣΠΑΕΙ ΕΝΑΣ ΔΙΑΓΕΝΕΑΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ;

ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΟΛΕΣ ΟΙ ΦΙΛΙΕΣ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ: ΠΟΤΕ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΝΑ ΠΕΙΣ «ΩΣ ΕΔΩ»

Δεν υπάρχει εξέταση αίματος που να μας λέει ποιο οικογενειακό τραύμα κουβαλάμε. Υπάρχουν όμως ερωτήσεις που μπορούν να ανοίξουν έναν δρόμο:

Ποιοι φόβοι επαναλαμβάνονται στην οικογένεια; Ποια θέματα δεν επιτρεπόταν να συζητούνται; Τι συνέβαινε όταν ένα παιδί έκλαιγε ή θύμωνε; Ποιες συμπεριφορές παρουσιάζονταν ως φυσιολογικές, ενώ προκαλούσαν πόνο;

DIY οικογενειακός χάρτης

Σχεδιάστε τρεις γενιές της οικογένειας και σημειώστε, χωρίς να κάνετε διαγνώσεις:

• Μετακινήσεις και ξεριζωμούς.

• Πολέμους, φτώχεια ή απώλειες.

• Εξαρτήσεις ή βία.

• Μεγάλες σιωπές και οικογενειακά μυστικά.

• Επαναλαμβανόμενους φόβους.

• Ανθρώπους που πρόσφεραν ασφάλεια και φροντίδα.

Ο στόχος δεν είναι να κατηγορηθούν οι πρόγονοι. Είναι να αποκτήσουν όνομα ορισμένα μοτίβα που έως τώρα λειτουργούσαν αόρατα.

DIY άσκηση νέας αντίδρασης

ΤΟ ΓΙΑΠΩΝΕΖΙΚΟ MIST ΠΟΥ ΚΑΝΕΙ ΤΑ ΜΑΛΛΙΑ ΝΑ ΛΑΜΠΟΥΝ ΣΕ 30’’

Όταν αναγνωρίζετε μια αυτόματη συμπεριφορά, όπως υπερβολικό φόβο εγκατάλειψης ή αδυναμία να βάλετε όρια, γράψτε:

«Αυτό ήταν ίσως ένας τρόπος προστασίας τότε».

Και από κάτω:

«Σήμερα μπορώ να προστατευτώ με…»

Η νέα απάντηση μπορεί να είναι η επικοινωνία, ένα όριο, η ψυχοθεραπεία, η απομάκρυνση από μια κακοποιητική κατάσταση ή η δημιουργία ενός ασφαλέστερου τρόπου ανατροφής.

Η ΕΠΙΓΕΝΕΤΙΚΗ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΚΑΤΑΔΙΚΗ – ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΠΑΡΑΘΥΡΟ

Η επιστήμη δεν έχει αποδείξει ότι μια τραυματική ανάμνηση ταξιδεύει αυτούσια μέσα από το DNA. Έχει όμως δείξει ότι οι δύσκολες εμπειρίες μπορούν να αφήσουν βαθιά βιολογικά και ψυχολογικά ίχνη και ότι ορισμένα από αυτά μπορεί να συνδέονται με την υγεία των επόμενων γενεών.

Ταυτόχρονα, η ίδια η έννοια της επιγενετικής μας θυμίζει κάτι αισιόδοξο: τα γονίδια δεν λειτουργούν απομονωμένα. Συνομιλούν συνεχώς με το περιβάλλον.

Δεν είμαστε λευκό χαρτί, αλλά ούτε ένα ολοκληρωμένο βιβλίο που γράφτηκε πριν γεννηθούμε. Μπορεί να κουβαλάμε προλόγους άλλων ανθρώπων. Εξακολουθούμε όμως να γράφουμε τα επόμενα κεφάλαια.

ΣΠΙΤΙΚΗ ΚΡΕΜΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΛΑΙΜΟ ΚΑΙ ΤΟ ΝΤΕΚΟΛΤΕ ΓΙΑ ΒΕΛΟΥΔΙΝΗ ΟΨΗ